PROLAKTIN HORMON FAZLALIGI (HIPERPROLAKTINEMI) VE PROLAKTINOMA
Prof Dr Metin Ozata
Endokrin Uzmani
Hipofiz bezinden salgilanan prolaktin hormonunun asiri salgilanmasi durumuna tip dilinde ‘’hiperprolaktinemi’’ denir.
Prolaktin yuksekligi her zaman hastalik nedeniyle olmaz. Gebelik, stres, asiri proteinli beslenme, meme basinin uyarilmasi ve egzersiz de prolaktin duzeyini artirabilir.
Kullanilan bazi ilaclar da prolaktin duzeyini artirabilir. Ozellikle depresyon ilaclari, psikiyatrik hastalik tedavisinde kullanilan ilaclar, icinde verapamil olan tansiyon ilaci gibi ilaclar, ostrojen ilaclari veya dogum kontrol haplari prolaktin duzeyinde artis yapabilir.
Hastalik nedeniyle prolaktin yukselmesi ise su durumlarda gorulur:
1) Hipofiz bezinde tumor olmasi: Eger bu tumor prolaktin salgiliyorsa buna ‘’prolaktinoma’’ adi verilir. Diger hipofiz tumorlerinde de prolaktin kanda artabilir.
2) Hipofizin travmaya ugramasi
3) Hipofiz bezindeki sarkoidoz veya tuberkuloz gibi hastaliklar
4) Hipofizin radyasyona (isin tedavisine) maruz kalmasi
5) Tiroid bezi yetmezligi varsa prolaktin yukselir
6) Kronik bobrek yetmezligi ve siroz hastaliginda da prolaktin yukselir
7) Bazen polikistik over sendromlu kadinlarda da hafif derecede prolaktin yuksekligi olabilir.
Makroprolaktin Nedir?
Bazen prolaktin molekul yapisi bozuk olabilir. Bu durum varken yapilan olcumlerde prolaktin yuksek cikar. Aslinda bu yukseklik molekulun bozuk olmasindan kaynaklanir. Bir hastalik degildir. Bu nedenle prolaktin duzeyi yuksek olan hastalarda makroprolaktin (diger adi big prolaktin) bakilmasinda bu nedenle fayda vardir. Prolaktini yuksek hastalarin yaklasik % 20’sinde makroprolaktin vardir.
Prolaktinoma ve Prolaktin Yuksekliginin Neden Oldugu Sikayet ve Bulgular
Hipofiz bezinde bulunan ve prolaktin salgilayan kanser olmayan tumorlere ‘’prolaktinoma’’ denir. Bunlarin cogu iyi huylu tumorlerdir ve ilac tedavisine cevap verir.
Prolaktinomasi olan hastalarda prolaktin hormon yuksekligine bagli olarak kadin hastalarin % 30-80’ninde memeden sut gelmesi (tip dilinde buna ‘’galaktore’’ denir), adetlerde azalma veya olmamasi, cocuk olmamasi, libido (cinsel istek) azalmasi, vajinal kuruluk, sicak basmasi, agrili cinsel iliski, tuylenme ve kilo artisi olusur. Bu sikayetlerin cogu yuksek prolaktin nedeniyle yumurtaliktan ostrojen az salgilanmasina baglidir. Erkek hastalarda ise testosteron azalmasi, empotans, vucut killarinda azalma, testislerde yumusama, sperm sayisinda azalma ve memelerde buyume (tip dilinde ‘’jinekomasti ‘’ denir) gorulebilir. Bazi erkeklerde enerji azalmasi, kas kitlesinde azalma ve kan sayiminda azalma olur. Hipofizdeki tumorlerin % 30-40’ni prolaktinoma olusturur ve kadinlarda daha sik gorulur. Hastalarda kemik erimesi de gorulebilir.
Hipofizdeki tumorun capi onemlidir. Capi 1 cm den buyuk ise buna tip dilinde ‘’makroadenom’’ denir ve prolaktinomalarin cogu mikroadenomdur. Bu tumorler goz sinirine basi yapabilir. Bu nedenle onem tasir. Capi 1 cm’den kucuk ise bu tumorlerte ‘’mikroadenom’’ denir. Ozellikle kadinlarda tani konuldugunda prolaktinomalarin buyuk cogunlugu mikroadenom halindedir yani capi kucuktur. Erkeklerde ise tani konuldugunda prolaktinomalar genellikle makroadenomlar halinde yani capi 1 cm’den buyuktur ve goz sinirine baski yapabilir.
Capi buyuk olan tumorlerde bas agrisi vakalarin %50’sinde gorulebilirken, tumorun etkisiyle diger hipofiz hormonlarinda olusabilecek eksikliklere bagli sikayetler olabilir.
Uzun sure tedavi edilmemis prolaktin yuksekliginde FSH ve LH hormonlari az salgilanacagindan ve prolaktinin etkisiyle kemik erimesi olabilir.
Prolaktini hafif yuksek kadinlarda yumurtlamada bozulma ve cocuk olmasinda zorluk olabilir.
Teshis:
Teshis icin kanda prolaktin duzeyi olculur. Hafif yukseklik varsa tetkik tekrarlanabilir. Ilac kullanimi ozellikle arastirilmalidir. Prolaktin duzeyinde yukseklik varsa bunun tiroid yetmezliginden kaynaklanip kaynaklanmadigini anlamak icin tiroid hormonlarina bakilir. Kanda ure, kreatinin, karaciger testleri yapilabilir. Kadinlarda gebelik testi de yapilmalidir. Hipofizde tumor olup olmadigini anlamak icin hipofiz MR tetkiki, yoksa tomografi yapilabilir. Hipofizde tumor varsa hipofizin diger hormonlari incelenebilir. Buyuk tumor varsa gorme alani yapilir.
Tedavi
Prolaktin yuksekligi olan hastalarda ilac tedavisi yapilir. Doktorunuz size uygun ilaci verecektir. Bu ilaclar, icinde cabergolin veya bromokriptin olan ilaclardir. Bu ilaclarin en sik rastlanan yan etkileri; bulanti, tansiyon dusmesi, halsizlik, nadiren depresyon ve kabizliktir. Ilacin dozunu yavas artirarak ve gece yatarken alarak yan etkiler azaltilir.
Ilac tedavisiyle hem prolaktin normale gelir hem de tumor kuculur.
En az 2 yillik tedavi sonrasinda, tumor boyutlarinda en az %50’ lik kuculme saglandiginda mikroadenomu olan hastalarda cabergoline ya da bromokriptin dozu yavasca azaltilarak hasta degerlendirilir.
Tumor buyukse tedavi kesilmez.
Gebelik isteyenlerde bromokriptin ilaci tercih edilmektedir.
Gebelik sirasinda mikroadenomun buyume riski % 1 civarindadir. Sikayet olmadikca bu hastalarda gorme alani ya da prolaktin duzeyi takibine gerek yoktur. Yine laktasyon (emzirme) doneminde tedaviye ara verilmelidir. Makroadenomu olan ve gebe kalan hastalarda ise tumor buyukse gorme alani ile takip edilir.
Ilac tedavisini tolere edemeyen, tedaviye direncli ya da gittikce buyuyen makroadenomu olanlarda cerrahi tedavi (ameliyat) dusunulmelidir.